Samstag, 30. August 2014

Kaçaniku, sipas një shkrimi të vitit 1890

 
Nga Rrahim Sadiku
 
Kaçaniku njihet që larg me Grykën e tij strategjike, e cila mbahet mend me bukuritë e saj të rralla. Ky është një kalim shumë i ngushtë, i rrethuar me male të lashta e si të padukshme. Grekët Kaçanikun e kanë quajtur Zigon e që do të thotë ngushticë, term i qëlluar për një vend kaq të ngushtë. Këtë ngushticë e përbëjnë vetëm mure shkrepa, kurse në lartësi rriten pyje të këndshme. Ana juglindore e gjysmës së saj është më e hapur dhe edhe pse kodrinat lëshohen drejtpërdrejt në lumë, përsëri ato sidokudo kanë pjerrtësi dhe ajo nganjëherë është mjaft e butë; kurse në gjysmën veriore brigjet lëshohen nga lartësia, kodrat shkëmbore dhe muret janë si të prera dhe përbëjnë mur të lartë e të fortë. Nga muret natyrore e shtatmëdha që janë aty, më i njohuri është ai i cili quhet Muri i Markut.
Gryka është e gjatë 20 kilometra dhe ka lartësinë mesatare mbidetare 415 metra. Pjesa më e ngushtë e gryës është në anën veriore dhe ajo zgjat rreth 20 minuta ecjeje.
Kaçaniku, si qytet, nuk i përket drejtpërdrejt Fushës së Kosovës, por vetëm një pjesë e rrethinës së tij. Kaçaniku qëndron pikërisht në atë ngushticën ku i afrohen aq afër njëri tjetrit kodrinat e dy masivëve, atij të Sharrit e të Karadakut, aqë sa mezi i lënë një hapësirë të ngushtë lumit Lepenc të përbirohet midis tyre dhe të bart ujin nga Kosova në Vardar. Vetë pozita e Kaçanikut ka bërë që ai të jetë gjithmonë i fortifikuar, që nga kohët e vjetra, sepse gjithnjë ishte si portë për kalimin nga Mezia në Dardani, ashtu si është edhe sot lidhje e drejtpërdrejtë mes fushës së Shkupit dhe asaj të Kosovës. Grekërit e kishin fortifikuar posaqërisht kundër ngulmimeve serbe, të cilët derdheshin këndej nga Zveçani dhe kërcënonin me lufta të rrepta, për të arritur në brigjet e Vardarit.
Nga e kaluara përmendet ajo beteja e tmerrshme e 22 dhjetorit e vitit 1689, që mbahet si ngjarja më e njohur historike në Kaçanik, kur turqit, sikur flitet, i mundën dhe i shpartalluan austriakët, sa nga 2800 veta që ishin, vetëm shtatë dolën të gjallë nga atje. Me këtë rast mu afër Kaçanikut vdiqën princi Karl Hanoveri dhe gjenerali Shtraser.
Nëpër Grykë lëshohet, duke u përbiruar nëpër shkrepa e mure, lumthi Lepenc, i cili vjen nga ana veriore e Sharrit dhe derdhet në lumin Vardar. Përmes luginës kalon edhe vija hekurudhore e cila nga Shkupi shkon për Mitrovicë dhe ajo pjesë e saj është më interesante, pasi ajo kalon sa në anën e majtë, sa në të djathë të Lepencit, duke kaluar mbi shumë ura dhe nëpër disa tunele. Por, përpos udhës hekurudhore, nëpër Grykë kalon edhe xhadeja mbretërore, që vjen nga Pazari në Shkup. Kjo rrugë është bërë ne mundime të mëdha, e gjitha mbi brigje të larta guri e plot thyerje. Pranë qytezës së Kaçanikut rruga kalon nëpër një tunel, i gjatë 15 metra, i gjerë rreth tri metra e 2 e gjysmë deri 3 metra i lartë. Nga ana e tij jugore, majtas nga hyrja, është një tabelë e gurtë, në të cilën është i shkruar emri i pashës që e ka ndërtuar kalimin më 1794. Për shkak se është përshkuar tej e tej, populli e ka emëruar Guri i Shpuem. Kështu, për shembull thuhet: “Nuk ka këso kali, që nga Zveçani e deri te Guri i Shpuar!”, që do të thotë se nuk ka në tërë Kosovën.
Në afërsi të Gurit të Shpuar, mu afër Gurit të Markut, në Lepenc gjenden edhe gjurmët e Urës së Gurtë, përmes së cilës me siguri, para se të bëhej ky shpim, ka kaluar rruga në anën e djathtë të Lepencit.
Lumthi Lepenc vjen nga pllajat e Sharrit, së pari përmes një fushëze, në një anë të së cilës kalon edhe lumthi Neredimja, e cila pak para hyrjes në Grykë derdhet në Lepenc dhe vazhdojnë së bashku. Në atë fushëz e pranë rrjedhës së Nerodimes është qyteza Kaçaniku, me qytetin e vjetër, i cili është dëmtuar mjaft, por megjithatë një kullë dhe një pjesë e mureve mbahen mirë. Si duket ai qytet është mjaft i vonë, kurse Kaçaniku i Vjetër është shumë më në veri nga i sotmi dhe edhe atje thuhet se janë ruajtur mbetje që, sipas thënieve popullore, u përkasin vjetërsirave të hershme.
Qyteza e Kaçanikut sot ka rreth 200 shtëpi e thuhetse ka edhe 20 dyqane. Aty nga viti 1850 qyteza mezi kishte 70 shtëpi; më 1870 kishte 130 shtëpi, edhe atëherë, si edhe tash, të gjitha shtëpitë janë shqiptare.
Kjo qytezë ka shumë pak tokë të punueshme dhe pyje shumë të mira, të cilat sot e furnizojnë një pjesë të madhe të Kosovës me lëndë për djegie. Për shkak të prerjes së drurëve, të cilat këtu sillen edhe nga më larg, për shkak të stacionit hekurudhor, qyteza ka fituar pak rëndësi, sepse udhëtarët nga aty janë mjaft të rrallë.
Në qytezë ngrihet xhamia mjaft e madhe, kupolla e së cilës mbulohet edhe nga plumbi. Këtë xhami e ka ndërtuar Sinan Pasha, ushtaraku i njohur turk, që thuhet se ishte me prejardhje shqiptare. Çarshia është e vogël dhe mjaft e gjallë e ajo që e tërheq udhëtarin janë mbetjet e hanit të vjetër e mjaft të gjerë, te i cili muret përreth janë ruajtur mirë, kurse kulmi nuk është më. E quajnë Kurshumli-han, që do të thotë se në kohën e tij ishte i mbuluar me plumb dhe se ky duhet të jetë plumbi që ka kulmi i xhamisë. Në han ende mbahet mirë dera hyrëse nga graniti i bardhë, kurse mënyra e murimit sikur e hedh këtë ngrehinë në kohën e para pushtimeve serbe.
Kaçaniku është mydyrllëk dhe i përket Sanxhakut (rrethit) të Shkupit, pra edhe administrativisht është i ndarë nga Kosova. Me një urdhëresë pak më të hershme është themeluar aty qarku (kajmekamllëku) i cili tash e mban emrin “Orhani”. Madje thuhet se këtij qarku do t’i bashkëngjiten edhe Ferizaj dhe Siriniqi dhe që pastaj si qark do t’i bashkëngjiten Sanxhakut të Prishtinës kurse Qarku i Preshevës, i cili ka lidhje të drejtpërdrejta dhe të forta me Shkupin, do t’i merret Prishtinës dhe si kompensim do t’i jepet Sanxhakut të Shkupit.
Kaçaniku është i banuar nga shqiptarët dhe një i huaj e ka shumë të vështirë të vendoset në të. Kawanikasit njihen si kokëshktetë dhe tregohet se ka ndodhur shpesh që një aradhë e tyre i ka bërë qëndresë të fortë dhe ka luftuar për kohë të gjatë me kajmekamin e Shkupite armiq të tjerë, që vini të sulmonin Kaçanikun. Më 1807 Reshid Pasha i Tetovës ia arriti që me ndërhyrje të befasishme ta mundte Kaçanikun dhe që nga atëherë, në analet turke, kjo qytezë nuk përmendet për të keq si më parë. Këndohen edhe sot nga shqiptarët e Kaçanikut ato brutalitetet e Reshid Pashës, ndaj gjithë atyre luftëtarëve kaçanikas që arriti t’i kapte.
Nën qytezën e Kaçanikut është një teqe, vërtet një tekije, e cila është mu pranë bregut të Lepencit, e cila quhet Teqja e Musës. Atë Musën e kanë të shenjtë dhe shkojnë të falen te varri i tij. Disa thonë se ai është varri i Musa, djalit të Bajazidit e disa se aty pushon Musa Çerkez Pasha, por populli me vendosmëri e di dhe beson se ai është varri i Musa Kesexhisë, luftëtarit shjqiptar kundër pushtimeve sllave.

Montag, 25. August 2014

Fran Tanushi - Dy poezi

 
A VRET LIRIA
 
Dy Poezi nga Fran Tanushi
 
KOLERA E BARDHË
                                                                                                              secilën herë e më shumë
atje gjithëçka pakesohet
 
kullat janë zbrazur
rrugët përditë ngushtohën
levizjët janë rralluar
njerz dhe kafshë gjithnjë e me pak
 
vetëm lisat bri rrugëve rritën
dhe shkurrët e therrat në ara
 
ikin gjithë kush mundet
 
të moshuarit në hijën e kullave rënkojnë
me gishtrinjë i numrojnë nipat që (s)i njohin
uratojnë për ata qe shkuan në amshim
 
mësuesit e brengosur alarmojnë
sëcilin vit numri i nxënësve bije
 
martesat janë rralluar
femijë ka gjithnjë e më pak
edhe ata që lindin
rritën për vende të tjera
 
aty të gjithë jetojnë për të ikur
dhe për të vdekur
 
para syve të botës së shurdher
vëndlindja ime po vdes
atë përditë e vret liria
 
e ne fajtoret (pa turp) heshtim
shifrat kolerës së,,bardhe’’duke numëruar

 
 
ASNJËHERË
NUK ËSHTË VONË
PËR TË IKUR
 
ndaluni
ku shkoni
pse ngutëni kot
 
nga vetja nuk ikët
pse ëndrrat e keqija
natën ju mundojnë
 
nëse ,,duhët’’ ikur
merrëni diqka më vete
se paku hijën e trupit tuaj
 
kur të kthehëni (ndonjëherë)
shoqeroheni për të e gjetur folenë
edhe kur ajo është shëmbur
 
asnjëherë nuk është vonë për të ikur
kur vetja bëhet ujk
e lekura gjëja me e shtrënjet
 
ky vënd nuk është i bukur
vetëm për të vdekur
këtu jetohët gjatë

Asllan Dibrani - Ikja e shkrimtarit

 
Shkruan Asllan Dibrani
 
IKJA E SHKRIMTARIT
DHE PËRJETËSIA E KRIJIMTARISË
 
Ike në atë botë, por veprat tua na bëjnë që me shumë respekt të kujtojmë për jetë! 
 
Isha në vlugun e punëve të përditshme i molisur nga një vapë e asaj dite kur mësova për vdekjen e bashkëpunëtorit, poetit dhe veprimtarit Shaban Cakollit. Me shumë pikëllim e përjetova humbjen e kësaj pene që shkroj shumë vargje poetike, portrete dhe artikuj publicistik për atdheun, kulturën artin dhe sfidat e këtij populli. Vet ai gjithnjë i kishte në shënjestër kritike të metaltat në shoqërinë kosovare e ma gjerë. Urtësia, kultura ,bujaria dhe ndërtimi njerëzor i tij ishte i një rangu të lart.Vdekja e tij me theu shpirtërisht mua dhe krijuesit tjerë familjen dhe farefisin. Nga kjo humbje e mikut tim pa prit masë na i ndërpreu cingirrimat e telefonit, bisedat, dhe kujtimet e së kaluarës edhe si bashkëvendës ne krijimtarinë e mëtutjeshme.
Nga kjo humbje dhe mungesë të tij nuk munda ndryshe ta ngushëlloj veten, pos ta përmbush këtë boshllëk për mes këtij artikulli me përkushtim, për te ndjerit Shanan Cakollin. Kujtimet do t’i filloj nga dita që u njohëm me rastin e themelimit të “Lidhjes së Shkrimtarëve Artistëve dhe Krijuesve Shqiptarë në Gjermani”. Mik i dashur Shaban do të mbetesh përherë në zemrat tona, duke i kujtuar gjithmonë rrezet e dielli të mëngjesit në Gollakun tonë të shtrenjtë! Përmes bisedave kujtoj Gollakun e bukur aty ku linda edhe unë. Përmes teje i kujtoj krojet, rrugët me kalldrëme. Poezi e Shaban Cakollit kushtuar vendit të vet:
 
 
VENDI IM
 
Natë për natë shëtis
nëpër kozmosin me hënë
buzë lumit të atdheut
pranë arave dhe kopshteve
malli s´ikën nga unë
as kur hëna ikën
prapa gjelbërimeve
 
 
Përmes këtyre vargjeve tua e kujtoj cicërimën e zogjve , ylberin shume ngjyrësh , që i zbukuronte fushat dhe malet tona. I kujtoj bisedat për kulturën dhe zakonet tona. I kujtoj edhe vuajtjet e asaj ane nga barbaria serbe që u përpoqëm se bashku t’i vëmë te gjitha qe i përmenda në letër , andaj kam obligim instiktiv të përkujtoj për lexuesit edhe Malësinë e Gollakut, që linde edhe ti i madhi Shaban Cakolli. Malësinë e Gollakut për nga peizazhet, malet, thyerjet, lartësitë e pyjeve dhe regjioni hynë në rangun e bukurive të natyrës me pamje mahnitëse. Edhe përkundër rrethanave të pafavorshme për të jetuar atje, braktisja e banorëve e ka bërë të veten, nga e cila shumë vendbanime janë shpopullzuar, pas furtunave dhe përndjekjeve të vazhdueshme nga pushtuesit sllav në shekujt e fundit. Ajo anë , fatkeqësisht u harruar edhe nga pushtetet e ma vonshme, po edhe të këtyre aktuale!
Malësia e Gollakut – Krahinë kjo që shtrihet në pjesën verilindore të Republikës së Kosovës , shënon vijën kufitare me shtetin e Serbisë fqinje . Territori gjeografik i kësaj Malësie , administrohet nga këto komuna: Prishtina, Podujeva, Novobërda, Kamenica, Bujanoci, Vraja dhe Medvegja .
Që nga mbirjet e para të popullit autokton shqiptarë mbi këto troje etnike , kjo Malësi ka shërbyer nëpër shekuj si beden i gjallë , në mbrojtje të kësaj popullate nga luftërat, sulmuesit dhe armiqtë e shumtë, që pareshtur iu vërsulen këtyre anëve me popullatën ma bujare , me një popullatë ma besnike e sinqertë dhe trime .Ata jetuan dhe mbijetuan nën kushtet më të rënda për ekzistencë, por asnjëherë nuk u zhgënjyen dhe nuk u gjunjëzuan para okupatorëve , plaçkitësve, grabitqarëve dhe kasapëve të etur për gllabërimin e kësaj ane shqiptare!Në këtë krahinë kanë lindur , janë rritur dhe kanë vepruar shumë talent , krijues,interpretë , humoristë dhe instrumentistë popullor.
Nga këta krijues ishte edhe Shaban Cakolli ,njëri ndër të shkolluarit e parë që ndoqi arsimin edhe të lartin. Vendlindja e tij është fshati Krilevë që i rezistoj deri e fundit shpërnguljeve. Shtrihet po në atë pjesë të Gollakut (Gallapit)në rrethin e Dardanes ish (Kamenicë) dhe Prishtinë me pamje piktoreske dhe të bukura me rrugën gjarpërore që lidh fshatrat Strexoc, Gllogovicë ,Dabishec, Kremenatë ,Prapashticë , Keqekollë ,Grashticë, Makoc dhe Llukari qe përkufizohet me Prishtinën.
- Shaban Cakolli, lindur më 1958 në Krilevë. Mosha fëmijërore e gjeti të inkuadruar në aktivitete të lira dhe letërsi. Shkollën fillore e kreu në vendlindje, të mesmen në Dardanë, kurse studimet në Fakultetin Filologjik të Universitetit të Prishtinës. Ishte i pasionuar mbas letërsisë me çka edhe la gjurmë kudo që ishte.
 
 
Shkrimet nga Shaban Cakolli
 
Me shkrime filloj të merrej qysh në moshës fëmijërore duke shkruar për mësuesit, nënën, bukuritë e natyrës, heronjtë dhe e mundonte gjithnjë pozicioni i shqiptarëve nën pushtimin serbo-sllav .Nga kjo gjendja jo e favorshme për të jetuar në Kosovë Shabani emigroj në Gjermani .
Në Gjermani edhe se u përpoq të ambientohet në një vend të zhvilluar kurrë se gjeti qetësinë e shpirtit , po gjithnjë e kishte në barrë, Kosovën dhe sfidat e saj për çlirim. Edhe shkrimet qe i kishte pasion te përhershëm i ndërlidhte me aktualitetin e saj . Shkruante poezi, prozë ,publicistikë dhe reportazhe . Shkrimet e tij janë botuar në gazeta, revista periodike dhe në portale informative për art, kulturë dhe politikë. Ka bashkëpunuar me gazetat: “Zëri i Kosovës”, “Bota Sot”, “[Rilindja (gazetë)|Rilindja”, “Emigranti”, “Kosova e Re” si dhe revistat “Zëri “, “Republika”, “Fjala e lirë”, “Rruga e jonë”, “Doruntina”, etj. Portalet në bashkëpunim ishin Zemra shqiptare ,Alb-Emigrant, Dielli , Tribuna shqiptare, Filial, Revista Drini etj.
 
Një poezi nga Shaban Cakolli për poetin:
 
 
POETI
 
Nuk e di
nëse trupi i pikon gjak
por e di,brenda tij
kallet një oxhak
Në mes mallit e dhembjes
urnë që kallet
digjet në heshtje-bëhet prush
dhembjet e tij
s´i kupton askush!…
 
 
 
 
UDHETIMI I FUNDIT I POETIT
 
(Elegji për poetin Shaban Cakollin nga Agim Gashi )
 
U ngrys qielli e Karadaku
Gjëmoi bjeshka edhe Gjoli,
Sot po niset që përgjithmonë
T´kthehet n´atdhe Shaban Cakolli.
 
O Shaban lulja e mërgimtarit
O poeti i fjalës së bardhë,
Kthimi yt në tokë dardane
I përloti shumë shqiptar.
II
Çka që qajnë sot yjt e dielli?
Pse po qajnë dhe sytë e mi?
Miku i t´gjithë po largohet,
Nuk na tha as lamtumirë!
 
Qajnë librat në vitrina
Qajnë vargjet në poezi,
Po e qajnë Shaban Cakollin
Po e qojnë të vdekur n´shpi.
III
Në vend të huaj i mërguar
Kurrë su ndale për atdhe,
O Shaban Ti nuk ke vdekur
I gjallë do t´jesh gjithmonë për ne.
 
Sot udhëton për në Krilevë
Të pret fisi e të pret miqësia,
Me të përcjell n´banesë t´gjithmonshme
Në atë vend ku e rrokë freskia.
IV
Ti jetoje me shpirt t´përvëluar
Në varre miqve vargje dërgoje,
Me freskinë e mërgimtarit
Edhe varret ua ndriçoje.
 
Lamtumirë o miku i vjetër
Që e doje aq shumë sharkinë,
Lotët faqeve për Ty po rrjedhin
Ujisin këngën dhe melodinë.
 
30.07.2014
Dürena
 
 
 
Heshta dhe qava për ty!
 
Poezi kushtuar Shaban Cakollit nga Asllan Dibrani
 
Heshtjen kisha si ngushëllim
Kurrë nuk desha të lotoj
Për ty rrodhi loti
Qava shumë qava
Në vetmi të kujtova
Nga dridhja belbëzova
U lava sa herë u lava
Lotët me uji i përzjeva
Kërkoja, e s'di çka kërkoja
Si vdiq Shaban Cakolli u shokova
Aq i ri na ike në amshim
Për gjithmonë e pa kthim
Po qaj dhe tani po qaj
Lapsin në dorë unë e kam
Veten dot se mbajë...
 
Ai ka botuar në gazetat e Kosovës dhe Diasporës, atyre në Maqedoni dhe në Shqipëri. Jetoj dhe krijoj në Gladbek të Gjermanisë, që nga ardhja e tij nga Kosova. Shkrimet e tij i ka botuar në këto përmbledhje poetike si më poshtë:"Tokë Dardane" "Loti i Atdheut" "Deti i Qiellit" dhe "Krisma e Fjalës"
Shabani la në dorëshkrim të përgatitje edhe një mori përmbledhjesh poetike, si dhe është përfshirë në antologji poetike në gjuhën shqipe dhe gjermane.
Ishte veprimtar aktiv në vendlindje, por pasi emigroi në Gjermani, aktivitetin dhe veprimtarinë kombëtare nuk e la për asnjë çast.
-Disa shkrime të tij janë përkthye në gjuhën gjermane, turke dhe kroate. Është i përfshirë në antologji gjermane dhe disa antologji poetike shqipe në Kosovë dhe Diasporë. Ai ishte aktiv në "Lidhjen e Shkrimtarëve Artistëve dhe Krijuesve shqiptarë në Gjermani"(LSHAKSH), po edhe si anëtar i kryesisë në cilësinë e sekretarit me të cilin rast përfitoj t'i ngushëlloj familjen e të ndjerit Shaban Cakollit dhe farefisin e tij .Po ashtu edhe anëtarëve e Lidhjes së Shkrimtarëve në Gjermani. Shaban ty të qoftë i lehtë dheu i Kosovës. Le të mbes ky shkrim si mesazh që edhe se ike Shaban i ri për atë botë, pa na thënë lamtumirë,me mall e vaj do të kujtojmë përmes veprave dhe modestisë tuaj të një burri me virtyte të larta që nuk do të harrojmë asnjëherë në jetë.

Brahim Avdyli - Dy poezi

 
Brahim Ibish AVDYLI:
 
METAFORA E DRITËS
 
-Din Mehmetit
 
I.-(Qëndresa e vargjeve)
 
1.
Nuk bëj ballë
të vi te varri,
të ndjej gjallë nëpër hapësirë,
 
në çdo skaj rruge
me fëshfërimen tënde
qetas pa e ndjerë hapin e fjalës,
 
i kam të qarta këshillat
në çdo dhembje të zemrës
 
dorën ma vë mbi krah
si vëllait të vogël.
 
2.
Dridhjet e dritës
vinë befas në varg
 
je i artë e ike prore nga vdekja
duke kallur heshtjen e gjakut
 
zog diell
nuk vdes as kur vdiset
fatin tonë nuk e nënshkruan,
 
emri jehon krismë
nëpër kulla hyn
në përjetësi të poezisë.
 
3.
Vargjet i ke shndërruar
në metaforë të dritës
u bëre zjarr i këngës
 
shokë e gjallë
më vishesh nëpër breza
 
kudo mi fshinë
lotët e vetmisë,
 
qëndresën e vargjeve
ma forcon
malësori im!...
 
 
 
II. (Brezat)
 
Kem pas fatkeqësi
të digjemi tërë jetën
me dhembjet
e këtyre shpirtërave
në veten tonë
me ndjenja të kallura.
 
Nuk na i kuptonin
vargjet e pëlcitura
në një këngë
aq të përjetëshme
me diell në shuplakë.
 
Na bashkonte kënga
na ndanin figurat
mosha e artit
e dy breza jete!...
 
 
 
III. (Mes yjeve)
 
Me plafin e këngës sate
hënë
e ti, i qetë midis heshtjes,
 
këshillën e fundme
amanet për tokë e qiell
të mbruhej e gjallë poezia
 
zog i rritur nga prush i bardhë
kënga jote donte vetëm pak prush
isha ai që i shpërthekonte zërat për dritë
 
sytë e tu vështronin në ëndërr
me shkëlqimin e zjarrtë të yjeve
një grusht rrezesh të diellit
 
e hapi im largë, përtej lumit të dijes
ke ardhur si frymë
pas babait tim...
 
do të takohemi sërish mes yjesh.
 
 
 
IV. (Expozitë diellore)
 
Shihje botën nëpër vargje
ia gjëje tradhëtitë këngës
 
shpirti nuk rrinte pezull
derisa ta kuptoje
përmasën e krijimit dhe ligësisë.
 
O Bacë, deshe të jetoshë
në shpirtin e popullit
rrugën ta zinin ata nëpër këngë,
 
mësova si digjej shpirti
vetmuar lakimeve të poezisë
zog i këngës u bëra me gjuhën time.
 
Kroin e bjeshkëve
rrita pranë një lisi të vetmisë
duhama dukagjinase e vargut tim
 
rrugëve të botës nuk përgjigjesh
je shndërruar
në ekspozitë diellore.
 
 
 
V. (Ndarja e dhimbshme)
 
O Bacalok
sëmundja s`të lëshonte
para fillimit të luftës
 
desha të dërgoj
te yt bir
ti doje të përjetoshë
dhimbjet e mëdha
pse trupi i lodhur
vështirë do t`i duronte
lemeritjet e njerëzve
tragjeditë e thekshme
të vrasjeve...
 
Ndarja e dhimbshme
çdo gjë e gjallë
na rrethonte
 
nuk e dija
pas cilës dhembje
të takoheshim në këngë!
 
 
 
PENGU I THYER I LIRISË
 
- Agim Ramadani i Ri 
 
Shoh
pranvera të përgjakura,
Liria ka damarë të ri,
 
cila anë do të nisë-
ushtar i ditës,
piktor modern
me Atdhun në zemër,
apo poet
i ndjenjës së hollë...
 
Dua të them diçka
nuk ma zë goja
shpirti më vlon gëzim
 
midis dhembjes
më hidhet në grykë
me këngën e gjallë të fjalëve
faqet mi lëmon
me të dy duart e vockëla
lotët mi fshinë!...
 
Liria përsëri do të vijë
nuk ka mbetur peng.
 
A e sheh ti-
pranverën e vargut
Diellin që buzëqeshë
me etjen e denjë
të Atdheut?

Myrteza Mara - Ti ike Jonida

 
TI IKE JONIDA
 
(Kushtuar poetes së re, Jonida Osmanin,
që u nda nga jeta në moshën më të bukur,
28 vjet, në dt. 21 gusht 2014)
 
Kur duhet të vije, ti ike Jonida
Të donte qielli në odat e tij
Atje në lartësi mungonte drita
Shpirti yt të ndriçonte si qiri.
 
Ti ike Jonida, si vesa në agim
Syri i diellit të puthi përjetësisht
Një telajo-siluetë në perëndim
Dhe malli për Asja-n pafundësisht!
 
Ti ike Jonida pa maskë në fytyrë
Dhe fryma e fjalës vetëm dashuri
Tek syt’e tu përherë një pasqyrë
Ku loti i fatit si bust me mirësi.
 
Ti ike Jonida në rrugën e yjeve
Në qiell u shtua dhe një meteor
Drita do endet në notat e poezive
Motivet e ngrohta si zogjtë në kor.
 
Ti ike Jonida, e dije që do ikje
Dhe vdekjen e bëre të ulte sytë
E lodhe, e thinje vdekjen, me pritje
Se shpirti yt pikonte veç dritë.
 
Ti ike Jonida, ike në përjetësi
Ti që jetën e doje aq shumë
Ti që dhe, por s’more aq dashuri
Ëndrrat e jetës i vure në gjumë.
 
Ti ike Jonida në prehrin e Zotit
Parjasën do zbukurosh si ylber
Ne do lutemi nëpër udhë të lotit
Qirinjtë për ty do i bëjmë diej!

Samstag, 9. August 2014

Baca i Myzeqesë dhe Dardani i Reçakut


Dr. sc. Faik Shkodra

HISTORI QË SHPALOS KRAJATAT
DHE VUAJTJET E KOSOVARËVE
NË NJË KOHË ZEZONË

Çdo vepër letrare hartohet mbi ngjarjet e kohës dhe krijuesi me përvojë në procesin e krijimtarisë letrare e me imagjinatën krijuese ndërton boshtin thelbësor të veprës, shkrin dhe gërsheton një mori faktorësh “materialë e shpirtërorë, gnoseologjikë, substancialë e formalë”.
Në subjektin e ro
manit “Baca i Myzeqesë dhe Dardani i Reçakut” të Fran Ukcamajt derdhen ide, emocione, gjykime, mendime, vlerësime, aspekte e të dhëna të shumta rreth luftës së Kosovës, të cilat, për t’u zbërthyer mirë e drejt, kërkojnë njohje të thellë të strukturave poetike, të cilat bëhen pjesë konstitutive të veprës. Për t’i parë këto struktura vepra duhet të analizohet e të studiohet nga brenda, sepse nga ky kënd i vrojtimit arrijmë të kuptojmë përmbajtjen, qëllimin, vlerat estetike, stilistike, artistike, gjuhësore, pra, kuptojmë si frymon jeta e personazheve, me cilat probleme e halle ballafaqohen, çfarë përvoje krijuese demonstron shkrimtari, cilat ide janë domethënëse në temën e trajtuar etj.
Vetëm duke qenë hulumtues të çështjeve që lidhen me kohën, realitetin dhe historinë në një kontekst të caktuar, arrijmë që në kompleksitetin e romanit t’i hetojmë vlerat artistike, estetike, njohëse dhe gjithëkohore.

 
Barbaria serbe dhe shpirti e bota e madhe e Sali Krasniqit

Nisur nga këto të dhëna, me arsye është thënë se “Arti i vërtetë në çdo kohë ka dëshmuar vitalitetin dhe pushtetin e tij të madh mbi zemrat dhe mendjen e njeriut. Koha e ka bërë këtë rast të rilindë më të bukur, më njerëzor, më me dinjitet, u ka dhënë vendin e merituar shumë veprave dhe autorëve”. (Briseida Mema, Kritika dhe letërsia bashkëkohore, Tiranë, 1991, f. 14).
Fran Ukcama në romanin Baca i Myzeqesë dhe Dardani i Reçakut trajton temën e madhe – atë të luftës së Kosovës gjatë viteve 1998-1999 dhe gjatë tërë veprës dëshmon përkushtimin, seriozitetin, vokacionin, ekspresionin artistik të lakmueshëm, dëshmon prirje për të pasqyruar tërë atmosferën e luftës, barbarinë serbe dhe shpirtin, zemrën dhe botën e madhe të Baca Sali Krasniqit – tashmë me 80 vjet jetë, i cili me tërë qenien e tij të veçantë, pa farë hezitimi, ndrydhjeje a shtrydhjeje, strehoi dhe mbajti nën kujdesin më të mirë 197 refugjatë nga Kaçaniku dhe rrethina, kryesisht pleq, plaka, djem, e vasha, burra e gra, motra e vëllezër plot 4 muaj në qytetin e Fierit, ku bën jetë edhe vetë.
Fran Ukcama gjatë trajtimit të lëndës është udhëhequr nga parime të qarta ideoestetike dhe si shkrimtar ka arritur me frymëzim të thellë shpirtëror e ndjenjor t’i kapë çështjet kryesore, të cilat lidhen me eksodin biblik të kosovarëve, shkaktuar nga dhuna dhe barbaria serbe, e cila zbatoi metodat dhe mënyrat më çnjerëzore kundër shqiptarëve të Kosovës, të cilët nëpër flakë e barot detyrohen t’i lënë vatrat e të parëve dhe të marrin rrugët e mërgimit vetëm e vetëm t’i shpëtojnë gjenocidit, djegieve, vrasjeve, dhunimeve, plaçkitjeve dhe zhdukjes fizike e shpirtërore. Personazhet që veprojnë nëpër kapitujt e romanit, janë sajuar sa me fantazinë e bujshme, aq vijnë nga faktet e ngjarjet e vërteta, të cilat në vepër janë dhënë natyrshëm e me shembuj konkretë, sa te lexuesi transmetojnë emocio¬nalisht fuqishëm përjetimet dhe mendimet që i shpër¬faqin protagonistët, të cilët me botën e ndjeshme shpirtë-rore krijojnë atmosferën e përjetimeve të sinqerta, paraqesin si të thuash kohën e ndezur të luftës së Kosovës në vitet 1998-1999.
Në roman kryehero me vlera të veçanta morale, njerëzore dhe humane pa dyshim është Baca Sali Krasniqi dhe Dardani i Reçakut të Shtimes.
I pari “hapi dyert e zemrave cep më cep, priti dhe mbajti në ambientet e ndërmarrjes së tij dhe në shtëpi të marra me qira 197 kosovarë, më së shumti pleq, plaka, nëna e fëmijë”, shkruan autori në faqet e para të veprës. Cilësitë e rralla, virtytet e veçanta njerëzore, humane, ndjenjat e zjarrta patriotike, morali i lartë, idealet e veçanta kombëtare dhe atdhetare, vetëdija e lartë, sakrifica dhe shkrirja e zemrës dhe përkushtimi atdhetar, kombëtar dhe mbi të gjitha njerëzor me fatin e rëndë e të lodhur të refugjatëve kosovarë - Sali Krasniqin e kanë bërë të afërt, të dashur, të nderuar, e kanë bërë pjesë të zemrës e të shpirtit te të gjithë shqiptarët e Kosovës dhe të mbarë popullit shqiptar dhe si i tillë ai mbetet një shkëndijë, një xixëllonjë, siç do të shpreheshin poetët, mbetet një shembull i rrallë dhe do të thoshim i veçantë e i papërsëritshëm në historinë kombëtare. Sali Krasniqin e stolisin idealet e larta dhe zjarri i madh atdhetar dhe duke qenë i tillë në mënyrën më reale e çon edhe më larg mendimin e Fojberbahut, i cili për njerëzit e tillë çfarë është Baca Sali kishte thënë: “Kushdo që jeton për ideale të larta, ai detyrohet ta harrojë vetveten”! Në personali¬tetin e tij kosovarët gjetën mbrojtësin, vëllanë, bashkë¬vendësin, prindin, mësuesin, iluministin e burrin e sin¬qertë e të vendosur për të dhënë çdo gjë nga vetja. Baca Sali, dihet, këto vlera e virtytet i trashëgoi nga të parët e familjes së gërgurëve të Vushtrrisë dhe duke i ruajtur e duke i kultivuar traditat më të shkëlqyeshme të të parëve të vet, duke qenë se edhe vetë kishte përjetuar disa herë dramat dhe ndjekjet e përndjekjet nga pushtuesi serb, pushtues që e kishte detyruar të braktiste Kosovën e të merrte në sy botën, të shpërngulej për në Turqi e Shqipëri, në mënyrën më të dhimbshme përjeton këtë tragjedi të popullit të vet. Kjo histori Baca Sali Krasniqin e kishte bërë që t’i kuptojë kosovarët në ato ditë të rënda dhe duke u bërë pjesë e rreziqeve nëpër të cilat kishin kaluar refugjatët kosovarë, peripecitë dhe traumat që kishin përjetuar në shpirt e në zemër mbante mallin e përcëlluar dhe si pedagog e psikolog e dinte më së miri se si e ndiejnë veten njerëzit nën robëri.

 
Atmosfera shungulluese e luftës në Kosovë

Pikërisht gjendja e krijuar me luftën e Kosovës e ka bërë kureshtar dhe dëshmitar të vërtetë Baca Sali Krasniqin, i cili, me shpirtin bjeshkë e zemrën det, fjalën mjaltë e mendimin shpatë, në mënyrën më të mire e në kohën më të duhur, diti të jetë i pranishëm fizikisht, mendërisht, pasionisht, zgjuarësisht dhe shpirtërisht me 197 kosovarë, kryesisht nga Kaçaniku me rrethinë për më shumë se 4 muaj duke nderuar kështu jo vetëm emrin e vet dhe të familjes me gjithë atë armatë anëtarësh, djem e vajza, reja e motra, nipa e mbesa, por nderoi oxhakun e odën e të parëve të vendlindjes dhe të familjes Gërguri, nderoi tërë popullin e Kosovës e të Shqipërisë sonë të dashur, nderoi Fierin me rrethinë, duke u bërë kështu njëri ndër figurat më të dashura, më të ndritura dhe më të veçanta në historinë kombëtare, duke u cilësuar e karakterizuar njeri i vlerave të mëdha, figurë që nderon burrat e mençur e të veprave të mëdha. Falë të gjitha këtyre virtyteve e vlerave, Sali Krasniqi do të konsidero¬het personalitet i përmasave të mëdha kombëtare dhe do të mbetet emblemë e urtësisë dhe humanizmit të kombit, të Myzeqesë me Fierin e qytetarët e saj të çmuar e të dashur për jetë e mot!
Romani Baca i Myzeqesë dhe Dardani i Reçakut i Franit para së gjithash është histori që shpalos krajatat dhe vuajtjet e kosovarëve në një kohë zezonë - kohë që solli tragjedi e tmerre të papara mbi popullin e Kosovës, i cili kërkonte lirinë, paqen dhe të drejtën për të jetuar i barabartë si të tjerët në vendin e vet. Shqiptarët më shumë se një shekull, të lodhur, të diskriminuar, të nëpër¬këmbur e të dërrmuar nga sundimi i egër i Serbisë, e kishin kuptuar në thellësi fuqinë e fjalës së urtë të Beratit se Liria vjen kur s’i druhesh vdekjes!
Romani Baca i Myzeqesë dhe Dardani i Reçakut sajohet nga këta kapituj: Mbi gurin e Apolonisë - një emër dhe një zemër, Mes flakës dhe tmerrit, Kemi vdekur e jemi gjallë prapë, Gropa e Bebushit plot martirë, Ushtari serb i rrjepur si miu, Një tragjedi e shkruar para syve, Njerëzit e lypnin njëri-tjetrin … unë babin e gjyshin, Shok shkolle me Taulantin, Si e ngriti Baca kampin e ri, Pse u mrrol Baca Sali si mali në stuhi, Një përrallë që më bën përrallë, Një e ëmbël e një e hidhur, Deti, Delfinët dhe shakatë me kushërinjtë e Taulantit, Llazi si i bukuri shejtan, Luftëtari me këmbë cung, Trupi i zhuritur mbështjellë në palë duhani, Një koncert dhe një tel çiftelie që m’u këput, Një goditje e papritur, Unë harrova edhe ditëlindjen time, Kthimi në vendlindje si fluturimi i zogjve, Mbyllja sytë se nuk doja ta shikoja kështu Kosovën, Dhurata e kolonelit amerikan Tomson, Një vizitë krejt e papritur, Në autostradën e diellit, çeli për ne një ditë e re, Kuku, kukuuu!, Nderi i oxhakut kombëtar dhe Rrënjë guri.
Brenda këtyre kapitujve, apo siç do të mund t’i quanin rrëfime, autori ka dhënë atmosferën shungulluese të luftës në Kosovë, ka vlerësuar kontributin e madh të UÇK-së, e cila me betejat e bëra gjithandej hapësirës së Kosovës kundër forcave ushtarake, policore dhe paramilitare serbe - vuri në lëvizje jo vetëm faktorin e brendshëm e të jashtëm për zgjidhjen e çështjes kombëtare e shtetërore të Kosovës, por zgjoi interesin e Shqipërisë për të ndihmuar me të gjitha mënyrat në çlirimin e Kosovës nga sundimi barbar i Serbisë së Millosheviqit. Tragjedia e shqiptarëve të Kosovës, ëndrra e konfirmuar nga Rilindja jonë kombëtare - zgjoi ndërgjegjen e Evropës, e sidomos të Amerikës, për ta sulmuar Serbinë përmes forcës ushtarake NATO-s – forcë kjo që me vendosmërinë më të jashtëzakonshme arriti ta shkatërrojë ushtrinë e Serbisë duke iu bashkuar dëshirave dhe idealeve të shqiptarëve për liri e pavarësi, lirisë së cilës i dha kuptim edhe krahu i armatosur - UÇK-ja.
Fran Ukcama përmes njerizimit të gurit shpreh reflektivisht lashtësinë e historinë e bekuar të shqiptarëve. Në mënyrë të figurshme lexuesit e veprës i vë në dijeni se mbishkrimet që gjenden në gurët e Apolonisë, atë Apoloni që e nderoi me aq punë të frytshme artistike e vepra kolosale Xoxa i madh, sikur kanë sy, kanë gojë dhe kanë veshë dhe për ta lidhur ngjarjen natyrshëm e sjell emrin Dardani i Reçakut - atij Reçaku që me 15 janar 1999 forcat serbe e shndërruan në tragjedinë më të tmerrshme duke i pushkatuar mbi 46 fshatarë të pafajshëm. Për vjetërsinë e gurit të mbuluar nga balta e pluhuri i harresës me dije profesionale flet arkeologu Vasil Duni i Apolonisë, me të dhëna të qëndrueshme thotë se Apoloninë në kohë të vjetra e kanë quajtur “Qyteti e diellit”, ndërsa për emrin Dardan pohon se vjen nga thellësitë e shekujve. Emrin Dardan me siguri, sipas dëshmive të njerëzve kompetentë, do ta ketë shkruar ndonjë fëmijë nga Kosova në vitin 1999, sepse në këtë vit shumë kosovarë, për të shpëtuar nga masakrat, erdhën në Pojan, Seman, Dermenas, Fier dhe gjithandej Myzeqesë.

 
Dëshirat për t’u kthyer në vatrat e veta

Se ç’mund të ruajë brenda vetes guri, këtë e kanë thënë edhe poetë të shumtë. Azem Shkreli tërë një vëllim e ka emërtuar me titullin “E di një fjalë prej guri” dhe për ta arsyetuar këtë sintagmë si një lirik i shquar fjala gur në poezinë e tij merr kuptimin e fjalës - folësit që shpalos motet dhe historinë dhe nga magjia e fjalëve që u drejtohen gurëve, thotë poeti, lumenjtë ndalen e gurët ndizen. Pra, funksioni i fjalëve që lidhen me gurët është i madh dhe brenda botës së gurëve realizohen ide të shumta, që kryesisht mendojmë i atribuohen shpresës dhe besimit për një të ardhme më të mirë.
Shpërnguljet e mijëra fëmijëve, grave, burrave, pleqve e plakave nga Kosova në drejtim të atdheut mëmë – Shqipërisë, i ngjanin një përmbytjeje të madhe, siç thotë Frani, me krahasimin emocional, Varkës së Noes. Po një shpërngulje e tillë e ka përjetuar edhe Baca Sali Krasniqi, që rrënjët i ka në Vushtrri të Kosovës dhe të parët e tij u detyruan të shpërnguleshin nga dhuna e terrori që ushtronte Serbia dhe serbët gjatë viteve 1920-1930. Sa herë të kthehet në ato vite tmerri, humbet në kujtime dhe nga ato që ka përjetuar ndien trishtim dhe pikat e lotit ia vërshojnë faqet. Duke pasur ndjenja dhimbjeje për atë që ndodhte në Kosovë në vitin 1999, Baca Sali Dardanin e Reçakut e konsideron si nipin e vet. Këtë e thotë shkoqur vetë Saliu: “Ai është Dardani im, ai, pra, që ndenji me nipërit e mbesat e mia, me fëmijët fierakë, ai është bërë burrë, por mua më nderon si gjyshin e vet, Selimin”.
Gjatë udhëtimit nëpër male, përrenj, shkurre e shkrepa të thepisura, shqiptarët e përzënë me dhunë nga vendlindjet u kujtohen gjëra të shumta dhe bashkë me ta thua se i kishin dëbuar yjet dhe hënën nga Kosova. Masakra e Reçakut goditi rëndë të gjithë shqiptarët. Por këtë ngjarje makabër e përhapi në tërë botën amerikani me shpirtin bjeshkë e zemrën diell Wiliam Walker, përfaqësues i OSBE-së. Gropa e Bebushit ishte mbushur me kufoma të njerëzve të Reçakut, me njerëz të masakruar në mënyrën më mizore nga ushtarët dhe paramilitarët e Serbisë.
Në shenjë hakmarrjeje, edhe ushtarët e UÇK-së po atë ditë kishin vrarë disa ushtarë e paramilitarë serbë e disa i kishin zënë të gjallë e të cilët rrëfenin se në ç’mënyrë i kishin masakruar reçakasit.
Shumë prej refugjatëve kishin parë skena të trishta që serbët i kishin bërë mbi shqiptarët. Bile egërsinë serbe e kishin përjetuar edhe shtazët e maleve, të cilat i kishin trazuar. Autori me mirënjohje të thellë shkruan për solidaritetin dhe ndihmën që u ofronin kuksianët e në mënyrë të veçantë Hysen Palushi. Gjatë leximit të veprës mësojmë se në roman atmosfera e kohës, e ngjarjeve, e refugjatëve, e atij lumi të gjatë të njerëzve të lodhur e të rraskapitur nga udhëtimi e tronditjet e përjetuara plotësohen me përshkrimin e detajuar të vendeve nëpër të cilat kishin kaluar. Autori në të gjithë kapitujt në qendër të pasqyrimit ka njerëzit, fatin e tyre dhe dëshirat për t’u kthyer në vatrat e veta. Me mendime të zgjedhura e mjete shprehëse të goditura flet mbi karakteret e luftëtarëve të UÇK-së, të cilët sikur dëshirojnë t’u ngjajnë trimave si Azem Galicës, Idriz Seferit, Zhuj Selmanit, Mic Sokolit, kreshnikëve Mujit e Halilit. Frani e ka të qartë se heronjtë i lind koha, luftërat, rrethanat dhe idealet për liri.
Një kontribut të rëndësishëm Baca Sali Krasniqi e ka dhënë në shkollimin e Dardanit prej Reçakut, i cili mësimet i nis në klasën e gjashtë dhe shok të ngushtë, që vazhdimisht e përkrah dhe e shoqëron gjatë gjithë kohës është Taulant Muzaka dhe kujdes maksimal tregon edhe kujdestarja e klasës Esmeralda, e cila gati në shpirtin e botën psikologjike të Dardanit ishte bërë si nëna e tij.
Baca Sali me veprimet që i zhvillon rreth shkollimit të Dardanit dëshmon largpamësinë dhe përkushtimin e madh në arsimimin e këtij të riu me qëllim të aftësimit e të përsosjes morale të tij. Pra, Saliu sakrifikohet për qëllime të larta dhe dritën e diturisë e sheh si vlerën më të madhe brenda një kombi. Me konceptet e tilla Baca Sali Krasniqi sikur i realizon mësimet e Naimit, të shfaqura në poezinë Fjalët e qiririt. Edhe me veprimet e tjera, si, fjala vjen, në sistemin e vendosjen e refugjatëve ai vërteton ndërgjegjen dhe përkushtimet që i bën për kosovarët e Kaçanikut. Po theksojmë këtë të dhënë edhe për faktin se kurdoherë që e kërkonte momenti Baca Sali ishte afër kosovarëve, madje ndonjëherë dinte të ishte i ashpër ndaj disa matrapazëve që në fatkeqësinë dhe vuajtjet e kosovarëve dëshironin të pasuroheshin ngase, siç shkruan Frani, njëfarë Ramizi, që ishte punëtor i një magazine që kishte dyshekë, nuk pranon t’ia japë Bacës Sali pa rritje çmimi.

 
Vetitë psikologjike të personazheve dhe bota delikate shpirtërore të tyre

Në disa kapituj të romanit Frani depërton në thelb. Është me vlerë pjesa kur forcat serbe duan ta arrestojnë mësuesin Fahri Kodra dhe nxënësit nuk rrinë duarkryq, por reagojnë dhe bëhen mbrojtës të fatit të tij. Karakterizimi i figurës së mësuesit në roman bëhet me shumë të dhëna të rëndësishme e konkrete dhe krejt gjendja dhe personaliteti i tij jepet me mjete artistike të gjetura e të përdorura me afinitet e mjeshtëri të rrallë.
Kjo konkretësi përligjet me fjalët dhe mendimet e Fahriut gjatë orëve që mbante me nxënës, të cilëve u fliste sipas moralit dhe idealeve të rilindësve për Gjergj Kastriotin - Skenderbeun, Azem Galicën, Ismail Qemalin, Hasan Prishtinën e figurat e tjera të historisë dhe kulturës sonë kombëtare. U mor vesh, ketë situatë e improvizon një shqiptar, që ishte ne rolin e një serbi, ai ishte Agim Drini, pedagog në Universitetin e Prishtinës, por që kishte kaluar në radhët e UÇK-së. Dhe mësuesi Fahri do të vdesë duke luftuar pushtuesin serb dhe dhunën kundër shqiptarëve. Kjo shihet nga kjo pjesë: “Për mësues Fahriun mbetemi tërë jetën nxënës dhe fëmijë të tij!
Ai iku në Parajsë krejt pa faj, vetëm se e donte vatanin, gjuhën shqipe, lirinë dhe Kosovën. Ai mbeti për ne martir i dritës, pishtar flakërues”!
Gjatë pasqyrimit të dëbimit të kosovarëve nga pushtuesi serb, Frani në mënyrë efikase dhe emocionale i paraqet vetitë psikologjike të personazheve dhe botën delikate shpirtërore të tyre.
Shikuar nga ky aspekt, personazhet reflektojnë si të thuash atmosferën e rëndë që kishte shkaktuar regjimi barbar i Millosheviqit.
Në flakën e luftës njerëzit kishin humbur lidhjet me të afërmit ngase forcat serbe i kishin ndarë nëpër kolona, ashtu sikur i kishin gjetur, kështu që djali nuk dinte se ku e ka babanë, babai djalin, fëmijët prindërit, gjyshërit e gjyshet mbesat e nipat, motra vëllanë, vëllai motrën. Në këto situata njerëzve s’u kishte mbetur tjetër pos t’i drejtoheshin me lutje Zotit për bashkim. Kështu bënte Gjyshe Kaliopi, e cila me lutje të njëpasnjëshme kërkonte bashkimin e njerëzve me të dashurit e tyre.
Romani fiton në përmbajtje dhe shton interesimin e lexuesit në saje të disa këngëve dhe poezive të përdorura më shumë afinitet e mjeshtëri të vërtetë nga ana e autorit. Themi kështu për faktin se pikërisht lexuesi nga përmbajtja e këtyre këngëve dhe poezive përjeton gjendje therëse në shpirt dhe se realiteti poetik i shpërfaqur në tekstet e këngëve dhe të poezive u kujton kalvarin e jetës së kosovarëve nën regjimin barbar të Serbisë gjatë viteve të luftës 1999. Në radhë të parë, këto këngë trajtojnë etnopsikologjinë e shqiptarëve dhe traditën e pasur të folklorit, dhe kuptohet qëllimi i këtyre këngëve folklorike mbetet, sipas mendimit tonë, nxitja e shpresave dhe e besimit të pathyeshëm në kapërcimin e sfidave të luftës. Sado që pushtuesi serb ishte i pamëshirshëm dhe barbar, ai sigurisht e dinte se, siç u shpreh këto ditë Pandeli Majko për protestat e shqiptarëve në Maqedoni, “Me dhunë përballë shqiptarëve nuk ia ka dalë kush deri më sot”.
Personazhet që vijnë nga Fieri me rrethinë, Frani i karakterizon dhe tipizon me tipare, virtyte, edukatë e njerëz me vlera të larta në çdo pikëpamje dhe solidari¬tetin që tregojnë ndaj kosovarëve e fuqizon dhe e ndez në shkallën më të lartë dashurinë dhe respektin që ata e krijojnë te kosovarët.
Përmes pjesës Luftëtari me këmbë cung Frani rrëfen patriotizmin e pashembullt të babait të Dardan Reçakut - Kreshnik Dardha. Figurën e këtij luftëtari sypatrembur shkrimtari e jep të plotë duke sjellë fakte dhe dëshmi mbi luftën heroike që bën ky luftëtar i lirisë. Duke hyrë në përmbajtjen e veprës së Franit dhe trajtimin që u bën ngjarjeve në një mënyrë a një tjetër sikur përtërihet në kujtesë thënia e një poeti (Konça Sardojës) se “Të qenit poet e detyron t’i mprehë shqisat, t’i hapë në kanatë dritaret e shpirtit e të mendjes, t’i ngulë këmbët paq në truallin që shkel”. Fran Ukcama pa farë dileme këtë truall e ka zaptuar dhe përmes imagjinatës dhe të menduarit krijues ka arritur që në roman të sjellë analiza dhe sinteza shumë të rëndësishme, analiza që paraqesin botën e ndjeshme të personazheve që i gjejmë në roman.
Kreshnik Dardha, duke marrë pjesë aktive në frontet e luftës në Kosovë, bashkë me djemtë e vashat e UÇK-së dhe të mbarë popullit të Kosovës, dëshmon idealet dhe atdhetarizmin e përflakur që ai dhe të tjerët kanë për Kosovën dhe lirinë e saj.

 
Ngjarjet që lidhen me fatin e shqiptarëve nëpër kapërcej shekujsh

Për dashurinë dhe trimërinë e Kreshnik Dardhës flet kënga që kishte shkruar djali, Dardan Reçaku dhe sidomos të fuqishme janë vargjet:

Ne e kemi udhën-dritën
Pesëqind vjet e prapë në ballë
Skënderbeu-shpatën ngritur
Ne mbas tij, trima luftëtarë!

Ashtu si llojet e tjera të krijimtarisë artistike gojore, edhe kënga me strukturën kompozicionale bën pasqyrimin e ngjarjeve historike e të luftërave të bëra në trojet shqiptare. Në tekstet e këngëve janë rrokur ngjarjet që lidhen me fatin e shqiptarëve nëpër kapërcej shekujsh. Thënë figurshëm, vargjet e këngëve janë bërë zëri i kohës, i historisë dhe zëri i tragjedive dhe dramave të përjetuara gjatë periudhave të ndryshme historike brenda të cilave shpërthejnë klithjet, shihen tmerret dhe trishti¬met, shihen derdhjet e lotëve e ndjenjat e mallit për të afërmit të vrarë, të masakruar, të djegur dhe të terrorizuar nga regjimi fashist i Jugosllavisë e më pastaj ai i Serbisë.
Këtë gjendje të trishtë e dëshmojnë kallëzimet e Zhuj Sadikut - plakut nga Drenica, i cili ngjarjen makabër që serbët e bënë mbi nipin e tij Sokolin duke përplasur në fillim përtokë e mandej e hedhin në flakë të zjarrit. Fran Ukcama me sens artistik ka arritur që fatkeqësinë e Zhuj Sadikut ta kapë në thellësi dhe se djegia e fëmijës në flakët që përfshijnë kullën ua tejkalon tragjedive të Shekspirit dhe është e vërtetë se në luftën e Kosovës, kur Serbia zbatonte politikën e shfarosjes fizike, morale dhe njerëzore të shqiptarëve - çdo gjë kishte marrë emrin e vdekjes dhe të zhdukjes.
Dardan Reçaku vazhdon të ndriçohet nga autori edhe në dritën e sukseseve të dëshmuara si nxënës i shkollës “Liro Gero” të Fierit.
Në shkrimin “Një koncert dhe një tel çiftelie që m’u këput” në mënyrë të suksesshme është realizuar figura e Dardanit. Mënyra e të treguarit për sukseset e djaloshit nga Reçaku është bërë me afinitet dhe fjalitë që i kushtohen suksesit të këtij djaloshi vijnë nga një vëzhgim i hollësishëm, madje nga perceptimet e shkrimtarit. Çdo arritje e sukses të Dardanit shkrimtari e paraqet deri në imtësi. Në mesin e shumë këngëve që nxënësit këndojnë, vendin qendror e zë kënga kushtuar Komandantit të UÇK-së Adem Jasharit. Vargjet janë sa lirike aq epike dhe vijnë nga vetë koha, nga flaka e luftës. Me fuqi të madhe ideoartistike dhe ideoemocionale janë vargjet:
 
Qielli dhe toka janë përflakur
Drini rrjedh me shkulma gjaku,
Në Prekaz dielli ka ndaluar,
Po lufton Adem Jashari!

  Vitet që i karakterizonte dhuna, terrori, rrugët me policë tipa sheshelësh, arkanësh, drashkoviqësh e millosheviqësh të çmendur - u japin forcë, shpirt, zemër e heroizëm Xha Shaban Jasharit me djemtë Hamzën e Ademin, me nipat e mbesat, me gra e fëmijë, me farefisin e ngushtë e të gjerë për t’i dalë shkaut të shkinës përpara duke i thënë: Mjaft me të tilla veprime shtazarake, që po bëni mbi shqiptarët! Kjo është toka dhe qielli ynë, është historia dhe jeta jonë!
Siç shihet nga kënga, Adem Jashari bëhet kurban i lirisë, bëhet zemër e dritës, flakë e tym për tokën dhe lirinë e Kosovës. Këto ideale e këtë atdhetarizëm të Adem Jasharit e shpalosin me fuqinë më të jashtëzakonshme vargjet:

Si kreshnik trimi në ballë
Si bajloz ushtri me shkie
Heu Prekaz, prush dhe flakë
Heu Kosovë, kala lirie!
Tërmet bjeshka edhe vërrini
Vullkan zien shpirti i Kombit:
Bini trima, armikut bini
Stërnipa të Gjergj Kastriotit
Ti ke ra si bie shqiponja,
Gjoksin i vure mitralozit
Për liri në trojet tona
Prin në ballë, Hero i Kombit!

  Adem Jashari, sipas këngës, është shndërruar në mit, në legjendën dhe baladën e krenarisë kombëtare. Për heroizmin dhe sakrificën e tij sublime ndaj atdheut, kombit, historisë dhe lirisë do të shkruhen shumë vargje, poema, romane, do të bëhen filma, do të thuren këngë, do të shkruhen vepra nga fusha të ndryshme të artit e të shkencës, në të cilat Ademi do të pavdekësohet. Heronjtë thuhet nuk ngushëllohen, por as nuk heshten. Se Adem Jashari është me ne, është mbi ne të gjallët dhe kuvendon me ne, dëshmojnë vargjet e lirikut të spikatur Din Mehmeti, në të cilat kuptojmë se në ç’thellësi është betonuar heroi¬zmi dhe gjaku i Adem Jasharit për Kosovën dhe lirinë e saj:
 
Askush nuk mund të matet me Ju
Askush nuk gjendet më thellë se Ju
Askush më lart se ju
Ju shpuat tokën gjer ku merr frymë dashuria
Ju shpuat shkëmbinjtë gjer ku rritet qëndresa!

Nga këto vargje Adem Jashari karakterizohet si feniks i lirisë që do të kujtohet gjithmonë dhe lavdia e tij do të jetë e përjetshme.

 
Mësime të rëndësishme për historinë më të re të shqiptarëve të Kosovës

Fran Ukcama në roman vazhdimisht ruan vazhdi¬mësinë e ngjarjeve kryesore, ngjarje që bosht trajtimi e vështrimi kanë preokupimet e personazheve për fatin e Kosovës. Përmes rrëfimeve të gjalla e të dala nga thellësitë e shpirtit dhe me mjete të figurshme, dialogëve dhe bisedave e fjalëve spontane, autori gjithandej veprës ngre në piedestal humanizmin, trimërinë, dashurinë, mikpritjen, solidaritetin, qëndresën dhe atdhedashurinë e njerëzve, që tregojnë njëri ndaj tjetrit. Përmes detajeve të ngjizura brenda ngjarjeve autori dëshmon vlerat që duhet t’i ketë arti i fjalës, dëshmon erudicionin, kulturën e aftësinë e kapjes me nerv të shpirtit e të fatit të njerëzve që gjenden midis çekanit dhe kudhrës.
Nga faqet e romanit lexuesi mëson mbi mesazhet dhe nxjerr mësime të rëndësishme për historinë më të re të shqiptarëve të Kosovës.
Natyrisht, romani na vë në dijeni se serbët pavarë¬sisht nga kërcënimet dhe dhuna e ushtruar sistematikisht mbi shqiptarët, ata do të hasin në një rezistencë të shqiptarëve, të cilët me kohë ishin zotuar dhe betuar duke thënë se “Më parë se lirinë, japim jetën tone”!
Çlirimi i Kosovës është dhënë në pjesën Kthimi në vendlindje si fluturimi i zogjve. S’do mend se çlirimi i Kosovës shënon ngjarjen më të ndritshme në historinë e popullit të Kosovës. Deri në çlirim u bënë shumë sakrifica, u derdh shumë gjak, u vranë shumë idealistë e liridashës, u mbajtën për shumë vjet nëpër burgje shumë intelektualë, krijues, studentë, mësues, u organizuan shumë demonstrata e u zhdukën pa gjurmë shumë të burgosur politikë dhe u përgjakën sheshe e rrugë të shumta me gjakun e të rinjve e të rejave shqiptare. Të gjitha përpjekjet e bëra nga kosovarët në kuadër të Lëvizjes Kombëtare dhe sakrificat e vetëflijimet e shumta, janë të lidhura ngushtë me ngjarjet më vendimtare dhe me vlimet e shumta që lidheshin me çlirimin e Kosovës. Prej veprimtarisë ilegale të grupeve të shumta me ideale të veçanta kombëtare e deri te lufta e UÇK-së u shpenzua shumë energji dhe me vendosmërinë titanike shqiptarët e Kosovës, me mbështetje të Amerikës, arritën ta fitojnë lirinë aq të shtrenjtë e të kërkuar nëpër shekuj.
Fran Ukcama me romanin Baca i Myzeqesë dhe Dardani i Reçakut. përmes subjektit arrin si në një shirit celuloidi lexuesit t’ia bëjë të afërta, të freskëta dhe të paharrueshme ditët e luftës dhe patriotizmin e dëshmuar të kosovarëve për çlirimin e Kosovës. Romani, sipas tipologjisë, qëndron midis letërsisë e historisë, midis memoaristikës e së vërtetës, midis psikologjisë e qëndresës, midis guximit dhe dritës mbi robërinë. Frani në këtë roman në mënyrën më të mirë dhe më të veçantë ka arritur t’i kapë idealet e shqetësimet e personazheve, të cilët i skalit me mjeshtëri e dije të madhe, e cila dëshmo¬het me përdorimin e shprehjeve të fuqishme, gjuhës së pasur dhe koloritit specifik të shprehjeve të huazuara nga thesari i çmueshëm i gjuhës popullore. Autori me mendime të zgjedhura ka tipizuar artistikisht karakteret e personazheve, figurat e luftës, mikpritjen e bujarinë e pa¬përshkruar të fierakëve me në krye Baca Sali Krasniqin dhe së fundi me një ligjërim të kapshëm dhe shumë të këndshëm paraqet kthimin, gëzimin dhe atmosferën gëzimplotë të njerëzve që kthehen në vatrat e veta. Romani mund të themi se është një pikturë plot dëshmi reale për kohën, luftën dhe jetën e refugjatëve kosovarë, që dhuna serbe i çoi në Shqipëri e vende të tjera të botës.
Autori romanin e përfundon me punën e lodhshme të Baca Sali Krasniqit, i cili me zemërgjerësinë e tij të madhe ofron ndihma, e mbështet pakursyeshëm shërimin e nënës së Dardanit për të vazhduar misionin humanitar e atdhetar në vizitat që i bën babait të Dardanit, Kreshnikut, në Gjermani, i cili në luftë kishte humbur njërën këmbë. Me gjestet e veprimet e tilla Baca Sali Krasniqi i mahnit të gjithë fierakët dhe kosovarët me humanizmin e veprën e madhe që tregon ndaj 197 kosovarëve.
Efektet e punës së madhe të Baca Sali Krasniqit Frani i ka treguar në roman me emocione të fuqishme, duke vënë kurdoherë në qendër të vëmendjes dashurinë e fortë dhe pasionin e lartë të këtij heroi në përmbushjen e idealeve që mban ndaj kosovarëve në përgjithësi. Thuhet me të drejtë se njerëzit si Baca Sali Krasniqi me humanizmin, mençurinë dhe karakterin e fortë gjithmonë prodhojnë emocione pozitive, emocione që do t’i shërbejnë njerëzimit dhe popullit të cilit i takon.

 
Historia shkruhet mbi gurë ndër shekuj

Me fjalë të përzgjedhura, fjalë që kanë fuqinë poetike, është dhënë portreti i Bacë Sali Krasniqit në pjesën Sofra e zemrës priti 197 kosovarë. Bacën Sali e nderon Fieri, Myzeqeja, Prishtina, Peja, Kaçaniku, Vushtrria, e nderon Kosova dhe Shqipëria.
Këtë nderim e respekt i madhi Sali e arriti me punë, me humanizëm, me sakrificë, me mikpritje, me bujari, me zemrën e madhe e idealin atdhetar. Për këto merita, vlera, virtyte dhe shpirtin dritë e zemrën bjeshkë Baca Sali Krasniqi është shpallur qytetar nderi në qytetin e Fierit dhe në qytezën e Kaçanikut dhe figurës dhe personalitetit të tij të madh kontributi që dha për lirinë e Kosovës më së miri i rrinë vargjet e fundit të poezisë “Në liri jeton Kosovë”, të shkruara në roman nga Frani:

Sot e mot përgjithmonë
Në liri jeton Kosovë!

Fran Ukcama romanin Baca i Myzeqesë dhe Dardani i Reçakut e nis me disa gurë të Apolonisë, që kanë një emër e një zemër, dhe e përmbyll me rrëfimin Rrënjë guri. Thuhet se historia shkruhet mbi gurë ndër shekuj, sepse guri, sipas mitologjisë, edhe komunikon me ngjarje dhe në barkun e vet me xhelozinë më të madhe ruan faqet e ndritura të historisë. Gurët e Apolonisë kanë dritë të historisë. Frani për gurin thotë: “Guri është fletorja e jetësisë, është diçka që rri midis enigmës dhe reales”.
Pas kësaj që u shkrua për romanin e sipërthënë, mund të shtrohet pyetja; Çka mund të thuhet tjetër për përmbajtjen e romanit?
Sigurisht se mund të thuhet se autori ka treguar aftësi dhe njohje të thellë në transponimin e ngjarjeve nga jeta në faqet e një romani dhe gjatë gjithë mbarështimit të lëndës ka treguar përkushtim dhe mjeshtëri të nivelit të lartë. Koha dhe ngjarjet janë paraqitur gjithanshëm. Mënyra si i transponon ngjarjet është e qëlluar dhe ngjarjet dhe personazhet ndriçohen gjerësisht nga të gjitha aspektet. Në vepër janë përdorur mjetet shprehëse me përgjegjësi të madhe dhe ato sikur na vënë në dijeni se fjala është për një shkrimtar që ndaj fjalës së shkruar mban qëndrim rigoroz.
Vetëm të tropi i krahasimit do të duhej të tregohej më i peshuar, ngase në çdo krahasim rolin vendimtar, edhe emocional edhe intelektual, e luan përfytyrimi i objektit.
Mishërimi i fjalëve të urta, thëniet e bukura nga e folmja e popullit, frazeologjitë me vlera të veçanta ia shtojnë vlerat romanit si në aspektin artistik ashtu edhe meditativ. Në roman autori ka manifestuar kulturën e shkrimit dhe të zotërimit të zanatit në procesin e sajimit të veprës letrare. Çdo aspekt që ka bërë objekt trajtimi, e ka përjetësuar artistikisht dhe emocionalisht.
Komplimenti më i mire që mendoj do t’i përgjigjej autorit të kësaj vepre është ai i Volterit. “Një kritik e lavdëroi për qartësinë e stilit të tij. Volteri me modesti i tha: Përrenjtë e vegjël janë të kthjellët dhe a e dini pse? Sepse nuk janë të thellë”.
Është e vërtetë se Fran Ukcama, me një përkushtim të veçantë, përmes këtij romani ka treguar se është shkrimtar që di çka shkruan, si shkruan dhe për kë shkruan. Në mënyrën më të mirë përmes romanit ka arritur ta përjetësojë dashurinë, vëllazërinë, luftën e Kosovës, shpirtin e përndezur të refugjatëve, ndërsa Bacën Sali e simbolizon me bukën, dritën, këngën, shpresën, dashurinë, bujarinë dhe mikpritjen aq fisnike e aq të jashtëzakonshme për 197 kosovarë.
Veprën e madhe të Sali Krasniqit e bëjnë shumë më të fuqishme dhe të kohshme vargjet e një poeti të talentuar kosovar, kur shkruan;
 
Sytë tanë vetëm atëherë janë sy
Nëse në qëndresë i palojnë motet
Nëse dhembjen e mallin kanë për ndry!

Për veprën dhe karakterin e Sali Krasniqit shpjegimin më të mirë do ta gjejmë në një citat të thënë nga Albert Rajk në një libër: “Ajo që kemi bërë për veten vdes së bashku me ne, ajo që kemi bërë për të tjerët dhe botën mbetet dhe është e pavdekshme”.
Fran Ukcama me këtë vepër ka bërë shumë për Baca Sali Krasniqin, ashtu siç bëri Sali Krasniqi në strehimin e mbajtjen e 197 kosovarëve dhe se lavdia shkon në punën e madhe që kanë bërë të dy këta njerëz, njëri shkrimtar e tjetri humanist